De VVD presenteerde onlangs haar verkiezingsprogramma[i]. Dit programma begint met de klassiek liberale kernwaarden van de VVD: vrijheid en verantwoordelijkheid, verdraagzaamheid, gelijkwaardigheid en sociale rechtvaardigheid[ii]. Deze klassieke waarden vormen de “absolute voorwaarden”[iii] om de vrijheid van elk individu te beschermen, diens kwaliteiten te behouden en te ontwikkelen. Een verdere lezing van het verkiezingsprogramma leert ons echter dat alleen ondernemers echt profiteren van de voorstellen van de VVD. De VVD presenteert zich daardoor als een neoliberale partij en dat is iets heel anders dan een klassiek liberale partij, zoals ik hieronder zal uitleggen.

Het klassiek liberalisme is ontstaan in de tijd van de Verlichting. Het klassiek liberalisme is een ideologie die zich afzette tegen de oude machtsstructuren van absolute vorsten in Europa. In plaats daarvan staat het klassiek liberalisme een kleine overheid voor[iv]. Deze overheid moet volgens de principes van de rechtsstaat functioneren en Johan Rudolph Thorbecke (1798-1892) heeft hieraan toegevoegd de idee van directe verkiezing van volksvertegenwoordigers[v]. Dit moet garanderen dat de mensen in een land niet overheerst worden, maar zelf hun leven kunnen vormgeven binnen de grenzen van een veilige en betrouwbare staat.

De mens wordt binnen het liberalisme niet gezien als onderdaan, maar als burger en individu. Het liberale mensbeeld beschouwd de mens als een rationeel wezen dat het vermogen heeft zijn talenten en kwaliteiten te ontwikkelen. Een ontwikkeld rationeel individu wordt verder in staat geacht zelfstandig zijn leven vorm te geven en daar zelf verantwoordelijkheid voor te dragen. De overheid mag zich dus niet bemoeien met hoe mensen hun leven invullen, maar moet een speelveld creëren waarbinnen burgers veilig hun leven kunnen leiden. Die veiligheid is het product van enerzijds de afwezigheid van geweld en anderzijds van een cultuur van verdraagzaamheid en gelijkwaardige behandeling van mensen. En niet alleen de staat moet daarvoor zorgen, ook burgers dienen elkaar te behandelen vanuit de deugd van verdraagzaamheid en gelijkwaardigheid[vi].

Sociale rechtvaardigheid binnen het liberalisme hangt samen met de vrijheid van het individu. Het streven van het klassiek liberalisme is dat ieder mens zijn kwaliteiten kan ontwikkelen. Voor de een is dit makkelijker dan voor de ander. De beter ontwikkelde en beter gesitueerde mensen horen de minder ontwikkelde en minder bevoorrechte mensen te helpen zichzelf te ontwikkelen en zelfstandigheid te winnen[vii].

Het ideaal van het klassieke liberalisme is dus samen te vatten als een samenleving waarin burgers zich binnen de veilige staat ontwikkelen tot vrije en zelfstandige individuen met het verantwoordelijkheidsbesef dat we elkaar moeten ondersteunen in het bereiken van die vrijheid en zelfstandigheid. Dat kan door het aanbieden en ondersteunen van scholing, sport en cultuur in de breedste zin van het woord.

Nu we weten wat de kernwaarden van de VVD zijn, kijken we naar de rest van het verkiezingsprogramma. De VVD wil Nederland vrij, veilig en welvarend maken en daarvoor zet de partij in op radicale groei. Die radicale groei is “simpelweg goed”, lezen we op pagina 8. Hoezo “simpelweg goed”? Waarop is dit gebaseerd?

Een nadere lezing onthult dat de VVD mythes gebruikt om de claim dat radicale groei simpelweg goed is te ondersteunen. Deze mythes: “Nederland is opgebouwd door hardwerkende ondernemers”[viii] en “Hard werken levert een mooie toekomst op”[ix]. Mythes zijn verhalen die een bepaald gevoel opwekken en als richtingwijzer voor ons handelen functioneren, wat ze doen doordat ze onderdeel van een wereldbeeld zijn. Mensen die dat wereldbeeld aanhouden, houden deze mythes voor waar en geloven erin[x].

De twee mythes die de VVD aanhaalt, behoren tot het neoliberale wereldbeeld, niet bij het klassieke liberale wereldbeeld. Vanuit het klassieke liberale wereldbeeld zijn deze mythes simpel te ontkrachten. Alle individuen dragen met hun kwaliteiten bij aan de samenleving. Nederland is niet alleen opgebouwd door hardwerkende ondernemers, maar ook door dominees, kunstenaars, denkers en visionairs, en vele anderen. En de mythe dat hard werken een mooie toekomst oplevert gaat niet voor iedereen op. Deze vooruitgangsgedachte is ontkracht door natuurgeweld, geopolitieke spanningen en de kapitalistische marktwerking die de kloof tussen huizenbezitters en niet-huizenbezitters vergroot.

Desalniettemin bouwt de VVD in haar verkiezingsprogramma op deze mythes voort. Ze stellen bijvoorbeeld dat iedereen (naar vermogen) hard moet werken. Ook stellen ze dat ondernemers meer vrijheid moeten krijgen zodat ze in Nederland blijven en hun bedrijven hier verder ontwikkelen. Om dit voor elkaar te krijgen wil de VVD snijden in bureaucratie en regelgeving. Daarbij staat ze voor een  “totale deregulering van de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid”[xi].

De VVD laat hier haar neoliberale gezicht zien. Het neoliberalisme stelt dat ondernemers zoveel mogelijk vrijheid moeten hebben en dat de economie de markt regelt[xii]. De mens is binnen de neoliberale ideologie verworden tot een consument en tot human resource in het productieproces. Neoliberalisme ziet de samenleving als een verzameling van winners en verliezers en streeft niet naar een rechtvaardige samenleving, maar naar het beste leven voor enkelen zonder zich te bekommeren om anderen[xiii].

Door de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid te dereguleren, breekt de VVD de bescherming van burgers af en levert ze daarmee uit aan de ondernemers en CEOs. Daarmee breekt de VVD met haar eigen kernwaarden die stellen dat elke burger zich moet kunnen ontwikkelen tot een vrij, ontwikkeld, zelfstandig en verantwoordelijk individu. Echt vrij ben je volgens de VVD als je je unieke kwaliteiten kunt ontwikkelen en zelfstandig je leven kunt invullen zoals jij dat wilt binnen de morele en wettelijke grenzen van de samenleving.  Maar deze echte vrijheid is per definitie onmogelijk als je mensen reduceert tot consument en human resources, overgeleverd aan de grillen van ondernemers. In de praktijk zal deze aanpak leiden tot een grotere kloof tussen arm en rijk. Dat kan tot sociale onrust leiden. Daarnaast zal een deregulatie ook de macht van de overheid verzwakken, wat eveneens tot meer onrust en onveiligheid kan leiden[xiv].

De VVD zegt de kernwaarden vrijheid en verantwoordelijkheid, verdraagzaamheid, gelijkwaardigheid en sociale zekerheid hoog in het vaandel te hebben. Maar door de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid te dereguleren, maakt ze het voor een grote groep Nederlanders onmogelijk om deze kernwaarden te kunnen leven. Dat past een liberaal niet, want een liberaal wil dat ieder mens zelfstandig, ontwikkeld en vrij kan leven.

---

Tanja van Hummel. Filosoof en religiewetenschapper. Voor haar promotieonderzoek naar hoe de diepste waarden botsen in het stikstofdossier deed ze onder meer onderzoek naar het wereldbeeld van politieke partijen.

---

[i] Adriaansens, Micky (2025). Sterker uit de storm. Keuzes voor een nieuwe tijd met vrijheid, veiligheid en groei. VVD. Gepubliceerd 26 juli 2025, https://www.vvd.nl/wp-content/uploads/2025/07/Verkiezingsprogramma-TK-VVD-2025.pdf. 

[ii] Idem, p. 2. Zie ook: VVD Beek (2025). De vijf beginselen van het Liberalisme. Gezien 29 juli 2025. https://beek.vvd.nl/info/2226/de-vijf-beginselen-van-het-liberalisme.

[iii] Idem, p.2.

[iv] Stichting Parlementair Documentatie Centrum (n.d.). Liberalisme. Gezien 29 juli 2025. https://www.parlement.com/liberalisme.

[v] Te Velde, Henk (2022). De keerzijde van de Grondwet van 1848. Wiardi Beckman Stichting, wetenschappelijke bureau voor de sociaal-democratie. Gepubliceerd 10 oktober 2022,  https://wbs.nl/publicaties/de-keerzijde-van-de-grondwet-van-1848

[vi] Teldersstichting (n.d.). Liberalisme is ‘gewoon jezelf kunnen zijn’. Teldersstichting baken voor het liberalisme. Gezien 29 juli 2025, https://www.teldersstichting.nl/publicaties/liberalisme/2308155_liberalisme-is-gewoon-jezelf-kunnen-zijn.

[vii] VVD Beek (2025). De vijf beginselen van het Liberalisme. Gezien 29 juli 2025. https://beek.vvd.nl/info/2226/de-vijf-beginselen-van-het-liberalisme.

[viii] Adriaansens 2025, p. 8.

[ix] Adriaansens 2025, p. 27.

[x] Slaats, Jonas (2017). “Voorbij de mythe van de held” De mens centraal. Essays over het personalisme vandaag en morgen. Editors: Dries Deweer en Steven van Hecke. Kalmthout: Pelckmans Pro. Zie ook: Latour, Bruno (2016). Wij zijn nooit modern geweest. Pleidooi voor een symmetrische antropologie. Amsterdam: Boom. Tweede herziene druk.

[xi] Adriaansens 2025, p. 14.

[xii] Hackworth, Jason. (2012). “Faith, Welfare, and Neoliberalism”. Faith based: Religious Neoliberalism and the Politics of Welfare in the United States. Athens (Georgia, USA): University of Georgia Press.

[xiii] Boogerd, David, Paul Schenderling en Stefan Paas (2023). De Ongelooflijke Podcast, aflevering 174 – De economische en culturele strijd achter de onvrede in onze samenleving (met Paul Schenderling en Stafan Paas)”. Gepubliceerd 23 december 2023, NPORadio 1, EO.

[xiv] Mehlum, Halvor, Karl Moene, and Ragnar Torvik. 2006. “Cursed by Resources or Institutions?” World Economy 29, no. 8: 1117-1131. https://doi.org/10.1111/j.1467-9701.2006.00808.x.