In Oxford was vorige week een congres over integrale ecologie en theologie, georganiseerd door het Laudate Si’ Research Institute, Champion Hall, Oxford. Ik was één van de sprekers en toonde dat hoe melkveehouders van oudsher omgaan met de natuur een goed voorbeeld is voor hoe we het nieuwe theologische begrip ‘integrale ecologie’ kunnen interpreteren. Hoe dat zit, leg ik uit in deze blog. Daarvoor neem ik jullie eerst even mee in de geschiedenis van de Katholieke Sociale Leer, een leer die door de Kerk is ontwikkeld om sociale misstanden in de samenleving aan te pakken.

De sociale kwestie en de Katholieke Sociale Leer

Tussen 1880 en 1920 veranderde Europa snel door de industrialisatie. Veel mensen verruilden het werken in de landbouw voor fabrieksarbeid. In de fabriek waren de arbeiders overgeleverd aan de grillen van de werkgever. Ze werkten lange dagen in slechte omstandigheden. Ook hun huisvesting in de stad was slecht, want door de snelle toestroom van arbeiders naar de stad was er onvoldoende woonruimte. Krottenwijken ontstonden en alle nare zaken die daarmee gepaard gaan.

De Katholieke Kerk vond dat deze omstandigheden mensonterend waren. Om deze ‘sociale kwestie’ aan te pakken, schreef paus Leo XIII de encycliek Rerum Novarum. Hierin zette hij uiteen hoe we  een goede samenleving kunnen vormen, waarin arbeiders en werkgevers elk een goed leven kunnen hebben. Deze encycliek is de basis geworden voor de Katholieke Sociale Leer, die in de kern gaat over de vraag hoe we goed kunnen samenleven, zodat mensen een menswaardig bestaan kunnen leiden.

Laudato Si’ en het begrip ‘integrale ecologie’

De Katholieke Sociale Leer blijft zich ontwikkelen en aan de tijd aanpassen. Bij de laatste encycliek rekte paus Franciscus de Katholieke Sociale Leer op door de vraag te stellen: Hoe kunnen we goed samenleven, zodat mens, dier en natuur een waardig bestaan kunnen leiden? Hiertoe introduceerde hij het begrip ‘integrale ecologie’: wij, mensen, moeten zo leven dat we goed voor de natuur en de aarde zorgen, zodat we daarbinnen een goede gemeenschap kunnen vormen.

Ik moest gelijk denken aan de melkveehouders die ik in het katholieke Noordoost-Twente sprak. Wat zijn ze in dit gebied trots op het coulisselandschap dat is ontstaan door de wisselwerking tussen mens en natuur. Ze doen er alles aan om dit mooie landschap te behouden. Nieuwe boerderijen worden in de stijl van de streek gebouwd. Een groep vrijwilligers uit het dorp onderhoudt een wandelroute door een natuurgebied. En sommige boeren combineren de zorg voor hun koeien met bosbeheer.

Integrale ecologie zichtbaar in Noordoost-Twente

Toen ik vroeg hoe deze melkveehouders hun relatie met de natuur zien, zeiden ze: we werken samen met de natuur, maar uiteindelijk is de natuur de baas. We kunnen faciliteren, we doen ons best, maar regen en wind hebben we niet in de hand. De natuur wordt voorgesteld als een samenwerkingspartner die machtiger is dan de boer. En door een goede samenwerking tussen boer en natuur, ontstaan niet alleen mooie producten, maar ook een gemeenschap. De boerderij staat immers niet op zichzelf, maar is een onderdeel van de economie, van het landschap en de gemeenschap.

Deze melkveehouders leven dus al wat paus Franciscus bedoelt met ‘integrale ecologie’. Het probleem is alleen dat deze houding onder druk staat. Landbouwbeleid en natuurbeleid erkennen deze relatie met de natuur niet en zetten daardoor de relaties onder druk tussen boeren en natuur, en de relaties binnen deze gemeenschappen. De Katholieke Leer roept op om het principe van integrale ecologie toe te passen in beleid, zodat gemeenschappen in Noordoost-Twente bloeiende gemeenschappen blijven in een mooi landschap waarin mensen een waardig leven kunnen leiden.

---

Tanja van Hummel, promovendus in de vergelijkende religiewetenschappen aan de Rijksuniversiteit van Groningen. Ze onderzoekt hoe levensbeschouwing van melkveehouders en politieke partijen botst in het stikstofconflict.

---

Deze blog is een samenvatting van de presentatie die ik hield op de pre-conference day van dit congres, op 23 april 2025 bij het Laudato Si’ Research Institute, Champion Hall, Oxford

---

Eerder verschenen in de blogserie De boer als ondernemer en persoon:

• De boer als ondernemer en persoon
• Dierenwelzijn: wel of geen horens op de geit?
• Hoe laten we de koe optimaal koe zijn?
• Is een koe een reuzeknuffel of een melkmachine?
• Hoe denkt Partij voor de Dieren over de melkveehouderij?
• Weerwoord tegen het ‘Partij voor de Dieren’-geloof
• Waartoe ben je boer?
• Hoe vrij ben je?
• Welk landschap is jouw thuis?