Als boer ben je eigen baas. Je bepaalt hoe het bedrijf loopt. Tegelijkertijd ben je aan allerlei geschreven en ongeschreven regels gebonden. En de seizoenen en de dieren bepalen het werk. Aan de ene kant ervaar je een grote vrijheid. Midden op de dag kun je zomaar even de tijd hebben om te niksen. Aan de andere kant kun je het gevoel hebben klem te zitten: financieel, of door regeltjes. Hier lopen verschillende soorten vrijheden en onvrijheden door elkaar. Ik bespreek hier drie vrijheden: de vrijheid om je talent te ontwikkelen, de vrijheid om zelfsturend te zijn, en tot slot de vrijheid die je krijgt als je niet gedomineerd wordt. Hoe ziet dat er in de praktijk uit en hoe kunnen we zelf ons gevoel van vrijheid beïnvloeden.
Trots van goed vakmanschap
Ik was eens bij een boer die financieel klem zat. Hij was locked-in en had letterlijk het gevoel vast te zitten. Hij had geen geld om te investeren. Zijn bedrijf zat op een weg die hij niet verder wilde bewandelen. De boerderij verkopen was evenmin een optie, want de schuld was groter dan de waarde van de boerderij. Het was een zwaar gesprek, met weinig lichtpuntjes. Totdat ik wees naar de tekeningen aan de muur. De ogen van de boer begonnen te schitteren. “Dat zijn tekeningen voor elke 100.000 liter koe die we hier hebben gehad. Je moet goed voor de dieren zorgen, willen ze dat halen. Je moet de koeien goed kennen, weten wat ze nodig hebben.” De koeien waren zijn lust en zijn leven. Daar had hij plezier in en hij was er goed in. De boer vond hierin zijn trots en vrijheid.
Autonomie ervaren
De tweede vorm van vrijheid is de vrijheid om zelf keuzes te maken. Het is de vrijheid van autonomie. Deze vrijheid was bij die locked-in boer ver te zoeken. Hij wilde graag zijn bedrijf omvormen van gangbaar naar regeneratief, maar had daar de financiële middelen niet voor. Zijn autonomie werd verder ingeperkt door beleidsregels en wetgeving. Je kunt gaan mopperen dat je tegenwoordig niets meer mag, maar je kunt ook kijken naar wat gegeven de regels nog wel mogelijk is. Denken in kansen, in plaats van in moeilijkheden. En wat ook ademruimte geeft is het laten rusten van zaken waar je zelf toch geen invloed op hebt. Zo pak je weer een beetje autonomie terug.
Vrijheid om te doen
Tot slot hebben we de vrijheid die je krijgt doordat je niet gedomineerd wordt. Deze vorm van vrijheid is een voorwaarde om de andere twee vrijheden te kunnen ontplooien. Als je een slaaf bent, of verslaafd bent, is het bijna onmogelijk de regie over je eigen leven te voeren en je talenten te ontplooien. Deze vrijheid van nondominatie kun je ontberen, als je financieel klem zit. Of als je zoveel koeien hebt, dat je eigenlijk personeel nodig hebt, maar het toch allemaal in je eentje probeert te rooien.
Grondrechten geven ons vrijheid om te doen
De vrijheid van niet gedomineerd worden, is een vorm van vrijheid die door Republikeinse denkers in de Verenigde Staten is ontwikkeld. Sommige van deze denkers trekken het idee van niet gedomineerd door naar het idee dat de overheid zich totaal moet terugtrekken. Sommige Nederlandse boeren neigen naar diezelfde redenering, want ‘van de overheid heb je alleen maar last’. Toch is het diezelfde overheid die ons vrijheid geeft. De Nederlandse grondwet beschermt Nederlandse burgers tegen ongewenste overheidsoverheersing. De rechtsstaat is er om te zorgen dat we in een rechtvaardige samenleving kunnen leven. En ja, de overheid en de rechtsstaat falen soms, maar dat is altijd nog beter dan leven in een samenleving waarin het recht van de sterkste heerst. Het is namelijk een illusie te denken dat we een vreedzame wereld weten te creëren waarin iedereen vrij is en door niemand overheerst wordt. Zo’n wereld is net zo reëel als dat de aarde van kaas is.
Vrijheidsgevoel vergroten
Soms overkomt het je dat je denkt dat er geen toekomst meer is. Dat de vrijheid weg is. Maar het is dan een specifieke vorm van vrijheid die in de knel is gekomen. Door te kijken welke vrijheid in de knel zit en welke vrijheden niet, kun je weer het gevoel van vrijheid en regie vergroten. Als je autonomie beperkt wordt, kijk dan naar zaken waar je wel invloed op hebt. Hoe kun je vrijheid en vreugde blijft voelen in je vakmanschap en de liefde voor de dieren?
Tanja van Hummel, promovendus in de vergelijkende religiewetenschappen aan de Rijksuniversiteit van Groningen. Ze onderzoekt hoe levensbeschouwing van melkveehouders en politieke partijen botst in het stikstofconflict.
Eerder verschenen in de blogserie De boer als ondernemer en persoon:
Tanja van Hummel 
Plaats een reactie